Leongo Unibertsitateko Hezkuntza Fakultateko katedraduna da Enrique Javier Diez.
Leongo Unibertsitateko Hezkuntza Fakultateko katedraduna da Enrique Javier Diez. Hezkuntza gaiei buruzko hainbat liburu idatzi ditu, tartean Pedagogia antifascista (Pedagogia antifaxista) izenekoa. Nazioarteko Hezkuntza Antifaxista mugimenduko kide ere bada. Euskal Herrian izan zen Gizarte Eraldaketarako Hezkuntzari buruzko IX. Jardunaldietan eta eskolak ikasleei faxismoaren kontra borrokatzeko tresnak eskaini behar dizkiela defendatu zuen.
Pedagogia antifaxista duzu hizpide eta gaiari buruzko liburu bat ere idatzi duzu. Garrantzitsua al da pedagogia antifaxista eskolara eramatea?
Berebiziko garrantzia du. Gazteen laurdenak faxismoari botoa emateko zer egin ote dugun galdetu behar diogu geure buruari. Eta galdetu behar dugu eskolan ere zer egin dugun hori horrela izateko. Kontuan izan behar dugu eskolatik populazio osoa pasatzen dela gutxienez 10 urtez eta sei orduz egoten direla egunero. Galdera da zer egin dugun hezkuntza komunitateetan hainbeste gaztek neofaxismorekin bat egiteko. Ikusten ari gara klaseko gaiztoa Vox alderdiari botoa ematen diona dela eta hori antisistema izatea dela. Gazteak helduok eraikitako gizartearen produktu dira eta gizarteak erakusten duena islatzen dute, ereduaren bidez hezten baitugu. Bestalde, garrantzitsua da azpimarratzea neofaxismoaren gorakada oinarrian dagoen gaixotasun baten sintoma dela eta gaixotasun hori kapitalismoa da.
Eskolak neutraltasunari eutsi al diezaioke faxismoaren gorakada horren aurrean?
Ez dago neutraltasunik: hezten ari ez baldin bazara, heztearen kontrakoa egiten ari zara. Eta, beraz, antifaxismoan hezten ez baldin baduzu, faxismoan hezten ari zara. Gauza bera gertatzen da arrazakeriarekin ere. Eskuin muturra bereganatzen ari den espazioa borrokatu behar dugu eta hausnarketarako espazioak behar ditugu. Hezkuntzan zertan ari ote ginen galdetu behar diogu geure buruari, oso okupatuta egon baikara moda berriei heltzen: mindfulnessa, gamifikazioa, coachinga… Eta gai batzuk oharkabean pasa zaizkigu. Eskola antikapitalismoan hezten ari al da? Antifaxismoan? Antirrazismoan? Eskubide zibiletan? Galdera horiek planteatuz gero, bada erantzuten duenik ikasleak lan mundurako prestatu behar ditugula. Hori guztia ikusita, agian, hezkuntza sistema birplanteatu beharko genukeela uste dut.
Eskolak zerbait egin behar baldin badu, bizitzarako heztea da
Denbora luzez eskola eta politika banatzen saiatu gara, politika eskolatik kanpo utzi behar dela pentsatuz eta hori guztia gainera etorri zaigu orain, nolabait?
Hori da arazoa. Hezkuntza auzi tekniko bihurtu dugu eta nik uste dut oinarrian arazo bat dagoela: irakasleen hasierako prestakuntzan eta etengabeko prestakuntzan gabeziak daudela. Alderdi teknikoan eta metodologikoan zentratu gara, nola galderan zentratu gara, zer eta, batez ere, zertarako galdetu gabe. Ahaztu egin zaigu heziketa pertsonen garapenerako tresna dela eta ahaztu egin zaigu giza eskubideei dagozkien balio batzuen gaineko eta elkarbizitza ardatz izango duen gizarte baten eraikuntzarako dela. Erreferentzia hori galdu dugu eta irakasleok ezagutza jakin batzuk transmititzen dituzten teknikariak izatera mugatu gara. Edukiak, gainera, ez dituzte irakasleek erabakitzen, testuliburuek baizik; testuliburuek zehazten dute zer egingo dugun ikasgelan eta zer sartuko den ebaluazioetan.
Geure buruari galdetu behar diogu nola eraman dugun ikasketa esperientzia liluragarria izatetik ikasleen kopuru handi batek herraz bizitzen duen esperientzia izatera. Nik uste dut eredu eta sistema gisa zerbait gaizki egiten ari garela, zeren badirudi eskolak ez duela zerikusirik bizitzarekin. Eta eskolak zerbait egin behar baldin badu, bizitzarako heztea da.
Pedagogia antifaxistei buruz ari gara. Esan al liteke faxismoa ikasgeletan sartu dela?
Asko sartu da. Sare sozialetan birala egin den bideo batean gazte batek dio eskola askotan egon dela eta gazteen erdiak Cara al sol kantu faxista buruz dakiela. 19 eta 24 urte bitarteko gazteen % 26k dio botoa faxismoari ematen diola. Europar Batasuneko herrialde guztietan eskuin muturreko alderdiek botoen % 15etik gora lortzen dute. Neofaxismoa gorantz doa. Ez da faxismo klasikoa, eredu neoliberala integratzen du. Beraz, kapitalismoaren elementu gakoa da. Faxistak oso antolatuta daude eta elkartu egiten dira. Gazteak gaixotasun horren sintoma baino ez dira; faxismoa ez da gazteen arazoa, gizartearena baizik.
Diskurtso faxista espazio segurua al da gaur egun?
Bai. Eta ez da soilik espazio segurua, baizik eta identitatea ematen duen espazio bat; errefortzurako espazio bat. Beste batzuek jarraituko eta babestuko dituztela pentsatzen dute, eta pertenentzia sentimendu indartsua dago atzean.
Eskolak inklusioan, demokrazian eta feminismoan hezi behar du, ikuspegi antifaxista irmo batetik
Faxismoa eskolara iritsi dela diozu. Zer egin dezake eskolak hori frenatzeko? Berandu da ala garaiz gabiltza?
Nik uste dut inoiz ez dela berandu. Uste dut denbora asko galdu dugula eta borroka irabazi digutela. Warren Buffett handikiak dioena garbi izan dute beti: klase borroka egon badagoela eta euren klasea irabazten ari dela. Nik beti diot izendatzen eta aztertzen duguna sintomak direla eta gaixotasuna kapitalismoa dela. Albert Camusek eta Frankfurteko eskolako filosofoek ere esaten zuten kapitalismoa gainditzen ez dugun bitartean faxismoak hortxe jarraituko duela. Eta gainera jende gaztearen eta ederraren azpian ezkutatzen da. Nik uste dut eskolak asko egin dezakeela, baina ez eskolak soilik.
Zer egin dezake eskolak?
Ezkerraren nagitasun intelektualak pisu handia du: pasako den birus bat dela pentsatzen dugu eta beti berandu iristen gara. Eta eskolak lehentasunez heldu beharko lioke gaiari. Diskurtso erradikal baterantz jo behar dugu eta gauzei haien izenez deitu behar diegu. Eskolak ikuspegi antifaxista sendoa behar du. Eskolak inklusioan, demokrazian eta feminismoan hezi behar du, ikuspegi antifaxista irmo batetik. Ezin dugu demokratak izan antifaxistak izan gabe. Gertatzen dena da eskolari gizarteak dituen arazo guztiak konpontzeko eskatzen diogula eta eskolak bakarrik ezin du; lagunduko duen eredu soziala izan behar du alboan.
Eta eredu sozial horrek ba al du lekurik edo nahikoa indarrik?
Ez. Ezin da inpunitaterik egon eta oraindik ere frankismoaren herentziari eusten diotela ikusten dugu. Trantsizioko hitzarmen horiek guztiak traizio bat baino ez ziren izan. Europako gainerako demokraziak antifaxismotik eraiki ziren bitartean Espainiako Estatukoa iraganaren ahanzturan oinarrituta eraiki zen eta ahanztura horrek poliziak, epaileak, administrazioak… frankismoaren ondorengoak izateko aukera eman du. Lehen ere faxistak bazeuden, baina orain argi eta garbi azaltzen dira eta hanpatu egin dira eta, jakina, ikusten duzunean manifestazio faxista bat dagoenean poliziak haiei laguntzen diela, babestu egiten dituela eta antifaxistak jipoitzen dituela, nabarmen gelditzen da arazoa gizartearena dela eta ez gazteena soilik.
Zer hartu beharko luke kontuan eskolak eraldaketarako hezkuntza bultzatzeko?
Lehenik eta behin, nik uste dut eskolak curriculuma birpentsatu behar duela. Ezin dugu aritu etengabe soilik eduki aseptikoetan zentratzen diren gaiekin. Matematiketan, adibidez, jar dezakegu ariketa bat esanez tren bat puntu jakin batetik ateratzen dela eta beste tren bat beste puntu batetik eta kalkulu ariketa hutsa egin dezakegu. Baina ariketa izan daiteke galdetzea zenbat kobratzen duten aitak eta amak eta zergatik dagoen halako aldea bien soldaten artean. Curriculumak egunerokotasuneko gaiekin lotuta egon beharko luke eta eskola ikasleen eguneroko bizitzarekin konektatu beharko luke. Pedagogia antifaxista behar dugu argi eta garbi ikasgai guztietan eta horretarako irakasleak hasierako prestakuntzan gai horri buruzko formazioa jaso dezatela exijitu behar dugu, bestela ez dutelako tresnarik izango. Ez zait inporta ikasleek erroketa bat egiten jakitea faxismoaren kontra borrokatzen ez baldin badakite. Lehentasunak finkatu behar dira eta irakasleen hasierako prestakuntza oinarrizkoa da.
Ez zait inporta ikasleek erroketa bat egiten jakitea faxismoaren kontra borrokatzen ez baldin badakite
Eta nola antolatu beharko lirateke ikastetxeak horretarako?
Ikastetxeen funtzionamenduari dagokionez, ez dugu edukien antolaketa egitera mugatu behar. Beharrezkoa da ikastetxeek antolaketa demokratikoa izatea, ezingo baititugu ikasleak demokrazian hezi demokrazia praktikara eramaten ez baldin badugu. Eta demokrazian hezteak parte hartzea esan nahi du, baina ez soilik parte hartzea, baizik eta erabakiak hartzea eta erabakitzen dutenak ondorioak izatea. Zertarako balio du eskola kontseiluko batzarretara joateak irakasleek dena aurrez erabakita baldin badute? Horrela ez dago demokraziarik.
Ikasgelan funtzionamenduari dagozkion arazoak negoziatzeko gaitasunik ez baldin badugu, agian guk dugu arazoa. Eskolak demokratikoki antolatu behar du, zeren eskolak berez ez du mundua aldatzen, baina jendeari mundua aldatu ahal izateko tresnak ematen dizkio. Hori oinarri-oinarrizkoa da eta eskolak testuinguru sozialean inplikatzeko lana ere egin behar du. Ekintza kulturaleko eta sozialeko espazioa izan behar du eta ingurua eraldatzeko balio behar du.
Zer esan nahi du horrek, zehazki?
Testuingurua eskolan sartu behar dela eta eskolak arazoei erantzuna eman behar diela. Nik Matematiketako ariketa bat plantea dezaket ikasleak gure auzoan bizitzen ari diren arazo baten gainean, hori nola konpondu dezakegun galdetuz. Geografian, adibidez, auzoa nola gentrifikatzen ari den planteatu dezaket eta horrek zer esan nahi duen. Matematikan, alokairuen ordainketari buruz aritu gaitezke eta proiektu bat egin dezakegu garai bateko inguruak eta elkarbizitzarako espazioak nola desagertzen ari diren ikusteko. Horretarako planifikazioa egin behar da eta zuzendaritza taldeak demokratikoki aukeratu behar dira. Zuzendaritza taldeek eta administrazioak irakasleei denbora eman behar diete elkarrekin planifikatzeko, diseinatzeko, eztabaidatzeko eta lengoaia komuna sortzeko. Zentzua duten proposamenak egin eta irtenbideak eskaini ditzakegu.
Haur Hezkuntzako maistrak ikusten ditudanean umeekin liburuak egiten eta ondoren horiek liburutegi publiko batean uzten, zoragarria iruditzen zait. Zergatik ez da egiten Lehen Hezkuntzan Haur Hezkuntzan egiten den asanblada, adibidez? Zentzu horretan hezkuntza haurtu egin behar da: ikaskuntza den bidaia liluragarri horrek liluragarria izaten jarraitu behar du. Askotan ikasleek planteatu ere egin ez dituzten arazoen erantzunak ematen dizkiegu, eta ez da bide egokia.
Eskolak demokratikoki antolatu behar du, zeren eskolak berez ez du mundua aldatzen, baina jendeari mundua aldatu ahal izateko tresnak ematen dizkio
Adibidez?
Erroketa bat, esate baterako. Erroketa batek edo integral batek zer galderari erantzuten dion galdetu behar dugu, eta ez dakigu. Hori arazo handia da. Matematikan entretenituta egoteko gauza asko egiten dira, baina ez dute zentzurik, eta gauza bera gertatzen da hizkuntzekin ikasleak esaldiak aztertzen jartzen ditugunean, edo Historian. Bizitza ez da gauza arraroak egitea; eskolako denborak, bizitzako denborak, pedagogiarako aukera ugari ematen dizkigu egunerokotasunean eta horiek erabili behar ditugu etengabe oinarrizkoak diren balioen eta printzipioen gainean hezteko. Balio horiek giza eskubideetan jasota daude. Hobetu daitezke, gutxienekoak dira, baina jasota daude. Eta, behintzat, tresna bat, abiapuntu bat ematen digute.
Lanerako prestatzeko Haur Hezkuntzan jada ingelesa jakin behar dutela esatea, ekintzaileak izan behar direla azpimarratzea… Horrek ez du balio. Gero unibertsitatera iristen dira eta askotan zerotik hasi behar dute gauza asko ez dakizkitelako.
Eskolak ez ditu ikasleak eguneroko bizitzako arazoekin konektatzen eta, gainera, zure hitzaldian esan duzunez irakasleak ikasleak sumisioan hezten ari dira.
Ikasgeletan erabakiak hartzen dituena eta autoritatea duena irakaslea da. Azterketetan ere ez dugu guk pentsatzen duguna erantzuten, irakasleak balekotzat joko duena eta gainditzeko aukera emango diguna baizik. Denek dakite irakaslearen tokia zein den eta inor ez da bertan esertzen, hitz egiten duen bakarra irakaslea da, ikasleek isilik egon behar dute eta ikaskideekin dituzten interakzioak negatiboak dira, denerako baimena eskatu behar dute… Nik galdetzen diet irakasleei ez al duten esaten eskolak demokratikoak izan behar direla. Umeak gizaki baxuak dira, ez dira ergelak, erabakiak har ditzateke eta ikus dezakete.
Ebaluazioa sistema ongi eta gaizki zer egiten ari den eta zer hobetu dezakeen ikusteko tresna baldin bada, irakasleak ere ebaluatu behar dira. Eta nork ebaluatzen du administrazioa? Nork ebaluatzen du hezkuntza sistema? Hori guztia alde batera gelditzen da beti eta arazo hori planteatu egin behar dugu.
Galdera laburrak
01.Eskola garaiko oroitzapen on bat? Filosofiako irakaslea. Nik ondoren Filosofia ikasi nuen eta institutu berera itzuli nintzen haren lankide gisa. Esperientzia oso polita izan zen.
02.Eskola garaiko oroitzapen txar bat? Ez dut ia oroitzapen txarrik, baina ikaskide batekin borroka izan nuen eta boligrafo baten punta besoan sartu nion. Irakasleak esan zigun bakarra “Tira, soldaduskara joaten zaretenean gizonak egingo zarete” izan zen. Ez zituzten halako gertaerak bortizkeria gisa hartzen, mutikoen gauzak zirela pentsatzen zuten.
03. Nolako eskola amesten duzu? Eskola desagertu dadila eta denok hezitzaile izatea amesten dut. Gizarte hezitzaile batekin egiten dut amets: gizarteak hezi dezala etengabe espazio guztietan eta une oro.
04.Zuretzat garrantzitsua den balio bat? Feminismoa. Uste dut bortizkeriarik gabeko iraultza bakarra dela eta giza espezieari oinarrizko aurrerapena ekarri diola.
05.Hezkuntzari buruzko film batedo liburu bat? Carta a una maestra liburua. Barbianako Eskolako ikasleek idatzi zuten Lorenzo Milani zuzendari zutela.