Gasteizko langile mugimenduan berebiziko garrantzia izan zuen gertakari honek, Espainiako estatuaren biolentziaren aurkako borroka irudikatzen baitu. Urteurren honek aukera ematen du martxoaren 3ko sarraskiaren memoria berpizteko eta eskoletan lantzeko, justizia, aitortza eta erreparazioa eskatuz.

Martxoaren 3ko sarraskia 1976ko martxoaren 3an gertatu zen, eta diktaduraren amaierak eta Franco hil ondoren sortutako testuinguru politikoak eragina izan zuten gertakariaren testuinguruan. Langile mugimenduen aurkako errepresioa eta poliziaren indarkeria Espainiako estatuaren biolentzian oinarritutako sistema politikoaren zutabe nagusi izan ziren. Gasteizko langileek greba egin zuten, lan baldintza duinak eskatzeko eta laneko eskubideak defendatzeko. Poliziak, greba amaitzean, milaka langile eliza batean bildu zituen, eta polizia elizan oldarrez sartu zen, gasez eraso eginez han bildutakoei. Horren ondorioz, bost langile hil ziren, eta hainbat zauritu izan ziren. 

Martxoak 3 elkarteko kide den Nerea Martinezek azaldu duenez, "Gasteizko sarraskia ez zen soilik gatazka ekonomiko bat izan, errepresio politikoaren adierazpen bat ere izan zen. Agintariek langile mugimenduaren askatasuna eta borroka modu biolentoan geldiarazi nahi izan zuten". Hurrengo egunean, bi manifestari gehiago hil zituzten, eta sarraskia salatzeko mobilizazioak Euskal Herriko eta Espainiako estatuko hainbat hiritara hedatu ziren. Espainiako estatuaren erantzukizuna eta inpunitatea onartu izana gorabehera, Gasteizko sarraskia ez da benetan epaitu; gizarteari eta langileei egindako zauriek gaur egun ere bizirik diraute. 

Memoria eta gazteen begirada 

Martxoak 3 elkartea memoria horren zaindari nagusietako bat da gaur egun. Gasteizen 1976an Espainiako estatuak eragindako sarraskia salatzeko eta langile borrokari duintasuna emateko sortu zen, eta helburu berberak ditu gaur egun ere: egia argitzea, eta justizia eta erreparazioa lortzea. Martinezen hitzetan, "martxoaren 3ko memoria kontzientziazio tresna bat da; iragana gogoratzeko ez ezik, gaur egungo gizartea ulertzeko ere balio du". 

Baina gazteen artean ezagutza maila oso desberdina da. Batzuek familian entzun dute lehen aldiz elizaren inguruko kontua; beste askorentzat, ordea, martxoaren 3a ia erabat ezezaguna da, edo sareetan ikusitako irudi apur batzuetara mugatzen da. Horregatik uste du Martinezek ezinbestekoa dela Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza amaitzerakoan ikasle guztiek oinarrizko ezagutza edukitzea: zer gertatu zen, zergatik egin zuten greba langileek eta nork hartu zuen indarkeria erabiltzeko erabakia. 

Ikasgeletan lantzeko 

Memoria hori gazteengana eramateko, elkarteak Zaramagako bisita gidatuak eta ikasgeletarako material bereziak prestatu ditu. 2016az geroztik, ehunka ikasle joan dira martxoaren 3ko ibilbidea egitera, eta San Frantzisko elizan amaitzen da ibilbidea; gasak jaurti eta bost langileak hil zituzten leku berean. Bisita horietan, alde batetik, 1976ko gertakarien kronologia azaltzen dute, eta, bestetik, lekukoen testigantzekin osatzen dute kontakizuna, gazteek ulertu dezaten zer gertatu zen, nork pairatu zuen eta nola eragin zien pertsonei eta komunitateari. Horrez gain, 2014an DBH eta Batxilergo mailetarako unitate didaktikoak argitaratu zituzten; gaur egun, eguneratuta daude, eta martxoaren 3a historian, etikan zein hizkuntza arloan lantzeko modua eskaintzen dute. 

Justiziaren eta aitortzaren esparruan, ordea, bide handia dago egiteko. Martinezek gogorarazi duenez, "Espainiako estatuaren biolentziak eragindako biktimak anomalia demokratiko batean bizi gara oraindik", ez baita egon ez epaiketa penalik, ez erantzukizun politiko argirik; auzitegiek itxi egin dituzte salaketak eta, frankismo garaiko beste krimen askorekin gertatu den bezala, inpunitateak bere horretan jarraitzen du. Azken urteetan memoria legeek eta omenaldi instituzionalek aurrerapausoak ekarri badituzte ere, biktimentzat ez da nahikoa; ikasgeletan gai hau lantzea gaurko demokraziaren mugak eta aukerak aztertzeko modua ere bada. 

Berrogeita  hamargarren  urteurrena

Testuinguru horretan iritsiko da aurten berrogeita hamargarren urteurrena. "M3MORIA, HERRIAREN INDARRA" leloa aukeratu dute, herri memoriaren indar kolektiboa azpimarratzeko; egitarauan, omenaldiak, hitzaldiak eta ekitaldi kulturalak izango dira, baina Martinezek dio helburua ez dela soilik atzera begiratzea: "1976an langileek defendatu zituzten balioak —lan-baldintza duinak, eskubide sozialak, antolakuntza kolektiboa— gaur egungo gazteen borroken parte ere badira". Horregatik, elkartearen ustez, aurtengo urteurrena aukera praktikoa da ikastetxeentzat martxoaren 3ko memoria ikasturtean zehar lantzeko: bisita gidatuak eginez, unitate didaktikoak erabiliz eta gai hori ikasleen egungo kezkekin lotuz.