Hezkuntza ekosozialeko hiztegia argitaratu du EHUk. Hezkuntza ekosoziala lantzeko baliabide izan nahi du, eta galdera bat planteatzen du: hezkuntzak neutral izaten jarraitu al dezake gure historiako krisirik handienaren aurrean?

Ekokeinuez harago —ingurumen inpaktua murrizteko eguneroko ekintza sinple eta jasangarriek, hala nola bainatu ordez dutxatzea, dendara norberaren poltsa eramatea edo garraio kolektiboa erabiltzea—, ikuspegi pedagogiko eta filosofiko-politiko bat da hezkuntza ekosoziala. Egungo krisi ekologikoa gure zibilizazio ereduaren ondorio zuzen gisa ulertzen du, sistema sozioekonomiko nagusian, botere harremanetan eta naturatik bereizten gaituen mundu ikuskeran oinarritzen baita hura.

2025eko Durangoko Azokan, Euskal Herriko Unibertsitateak argitaratutako Hezkuntza ekosozialeko hiztegia aurkeztu zen. Lan hori mugarri bat da azaleratzen ari den eta premiazkoa den eremu baten kontzeptuen sistematizazioan: hezkuntza, Antropozenoari eman beharreko erantzun integral gisa. Iñaki Barcenaren hitzaurrearekin (Ekopol, EHU) eta Hezekosek (HEZkuntza EKOSoziala, 2023an sortutako praktika komunitatea) koordinatuta, ohiko genero lexikografikoa gainditzen du lanak, eta eraldaketa pedagogiko eta sozialerako tresna bihurtu da.

Lankidetza prozesua eta egitura

Lanketa prozesua azken produktua bezain esanguratsua izan da. Hirurogei lagunek 150 termino proposatu zituzten hasieran, eta horietatik hogeita bostek behin betiko 70 kontzeptuak garatu zituzten. Obrak defendatzen dituen printzipio epistemologikoak islatzen dituen parte hartze prozesua dator gero: ezagutza, eraikuntza kolektibo eta kokatu gisa. Elkarlaneko metodologia horrek eta baita hizkuntza berrikuspen profesional ugarik eta argitalpen diseinu zainduak ere zorroztasun akademikoa eta irisgarritasuna bermatzen dituzte.

Sarrera bakoitzak arreta handiz diseinatutako arkitektura du:

1. kontzeptuen definizioa eta eztabaida teorikoa

2. Euskal Herriko testuingurua, halakorik baldin bada

3. hainbat hizkuntzatan kontrastatutako hezkuntza baliabideak

4. bibliografia

5. hiztegiko beste kontzeptu batzuekiko erlazioa

Termino bakoitzerako garatutakoari, amaieran baliabide didaktikoen sorta luzea eta eztabaida sakontzeko bibliografia zabala gehitu dizkiogu.

Edukiak eta diziplinarteko irismena

Diziplinarteko oreka nabarmena erakusten du hautespen terminologikoak. Zientzia ekologikoen kontzeptu naturalekin batera (biodibertsitatea, muga planetarioak, erresilientzia), ekonomia politiko kritikoaren (desazkundea, kapitalozenoa, greenwashing deritzona) eta filosofia eta etikaren (biozentrismoa, antropozentrismoa, etika ekosoziala) ikuskerak agertzen dira, bai eta teoria ekofeministari (ekofeminismoa, zainketak, ekonomia ekofeminista) edo pedagogia kritikoari dagozkienak ere (ekoalfabetizazioa, hezkuntza ekosoziala, desazkunderako hezkuntza).

Baliagarria da bereziki krisi ekosozialaren alderdi emozionalari erantzuten dioten terminoak (solastalgia, ekoantsietatea, haserrea) sartu izana corpusean. Aipatzekoak dira, halaber, Hegoalde Globaletik datozen paradigma alternatiboei eskainitako sarrerak (bizitze ona, chthuluceno deritzona, zor ekologikoa), nagusi den ikuspegi eurozentrikoa deszentralizatzen baitute.

Hezkuntzak neutral izaten jarraitu al dezake gure historiako krisi handienaren aurrean?

Balio akademikoa eta pedagogikoa

Ikuspegi akademikotik, hiztegiaren idazketak esparru terminologiko adosturik ez zuen arlo bat sistematizatzen du, eta arlo hori azterketa eremu propio gisa legitimatzen laguntzen du. Sarrera bakoitzak gaiari buruzko egoera eguneratua eskaintzen du, nazioarteko ekoizpen akademiko garrantzitsuena aintzat hartzen duen bibliografiaz lagunduta. Zorroztasun kontzeptuala, ordea, ez da irisgarritasunaren kontrakoa: argiak dira definizioak, sinplifikaziora jo gabe.

Curriculumaren ikuspegitik, proposatutako kontzeptu ekosozialek indarrean dagoen arau esparruko funtsezko zortzi konpetentziak garatzen laguntzen dute. Curriculumarekiko lotura horrek curriculum ofizialaren beraren garapen koherente eta beharrezko gisa aurkezten du hezkuntza ekosoziala. Barnean hartzen diren hezkuntza baliabideek abiapuntu praktikoak eskaintzen dituzte hainbat aplikazio didaktikotarako: diziplinarteko proiektuak, solasaldi dialogikoak, simulazio jokoak, dilemak, bitartekoen analisi kritikoa, sorkuntza artistikoa, zentroen ikuskaritza ekosozialak edo prestakuntza ebaluaziorako tresnak. Hori dela eta, tresna erabilgarria eta erabilera anitzekoa da hiztegia, Bigarren Hezkuntzatik hasi eta irakasleen etengabeko unibertsitate prestakuntzaraino balia daitekeena.

Dimentsio politikoa eta eraldatzailea

Hiztegiak ez du bere izaera politikoa ezkutatzen. Hasieratik adierazi da eraldaketa ekosozialarekiko konpromisoa, eta, berrikuntza edo jasangarritasun itxura hartuta, hezkuntza sistema antropozentrikoa iraunarazten duten hezkuntza jarduerak salatzen ditu. Zintzotasun epistemologiko horrek freskotasuna transmititzen du "garapen jasangarrirako hezkuntza"ri buruzko literaturarekin alderatuta.

Funtsean, Hezkuntza ekosozialeko hiztegiak galdera erradikal bat egiten du: hezkuntzak neutral izaten jarraitu al dezake gure historiako krisi handienaren aurrean? Argia da Hezekosen erantzuna: ez. Zibilizazioa aldatzeko prozesu baten beste elementu bat bezala onartu behar da hezkuntza.

Hezkuntza ezin da neutrala izan: edo sistema jasanezina erreproduzitu behar du, edo konpromisoa hartu behar du eraldaketarekin

Azken balorazioa

Hezkuntza ekosozialeko hiztegia oinarrizko ekarpena da, eta corpus teoriko finkaturik izan ez duen eremu baterako kontzeptu esparru zorrotza, sistematikoa eta diziplinartekoa eskaintzen du. Curriculum ofizialarekin duen loturak, baliabide praktikoek eta tokiko testuinguruan kokatzeak lehen mailako tresna pedagogiko bihurtzen dute. Krisi ekosozialeko une historiko honetan, gogorarazten digu hezkuntza ezin dela neutrala izan: edo sistema jasanezina erreproduzitu behar du, edo konpromisoa hartu behar du eraldaketarekin.

Hainbat sarrera

Hona hemen Hezkuntza ekosozialeko hiztegiak jasotzen dituen terminoen lagin bat:

· ANTROPOZENOA. Antropozeno hitza, etimologikoki, grezieratik dator: anthropos, gizakia, eta kainos, berria. Beraz, Antropozenoa giza jardueraren eragina ezaugarri duen denbora edo aro berria izango litzateke. Antropozenoa kontzeptu polisemikoa da. Alde batetik, giza jarduerak biosferan izan duen eragin handia kontuan hartuta, aro geologiko berri bat ezartzeko proposamenari dagokio; hain zuzen ere, Lurraren historian, Kuaternarioko egungo Holozeno aroaren hurrengoa izango litzatekeena. Hiri, nekazaritza eta industria sistema mundu mailan hedatzearen eta munduko biztanleriaren aparteko hazkundearen ondorio den aro berri bat (…).

· BIZIMODU INPERIALA. Bizimodu inperialaren kontzeptuak gizarte egiturekin lotzen du pertsonen egunerokotasuna. Hala, Iparralde Globaleko gizarteetan nagusi den bizimodua Hegoalde Globaleko lurraldeekiko nagusitasun harremanean oinarritzen dela nabarmendu nahi du. Bizimoduaren kontzeptuak ekoizpen, banaketa eta kontsumo arau nagusiak biltzen ditu, eta arau horien nagusitasuna nola normalizatzen den azaltzen du, kontsumo eta ekoizpen modu horiek jada normaltzat ez hartzeko helburuarekin. “Inperial” adjektiboak bizimodu horren dimentsio globala eta ekologikoa azpimarratzen ditu (…).

· BIZITZE ONA. Sumak kawsay kitxuaz, suma qamaña aimaraz Andeetako indigenek urte askoan eraikitako mundu ikuskera da. Garapenari buruzko ohiko kontzeptuen aurrean alternatiba izan nahi duten ideiak jasotzen dituen mundu ikuskera da. Hainbat elementu partekatzeko plataforma da, etorkizunari begirakoa, eta aldaketa bultzatzeko asmo utopikoa du (…).

· EKOFEMINISMOA. Ekofeminismoa mugimendu sozial bat da, eta batez ere mugimendu feministaren eta mugimendu ekologistaren arteko elkarrizketan oinarritzen da, berdintasunean ardaztuta. Hala, pertsonen arteko eta naturarekiko harremanak birpentsatzeko eta berreraikitzeko aukera ematen du, giza bizitza sostengatzen duten oinarri materialak arriskuan jartzen ez dituzten harremanen alde. Halaber, aukera ematen digu geure burua espezie gisa hobeto ulertzeko, eta gizakiak naturarekin eta gainerako gizakiekin dituen harremanei garrantzi material, politiko eta sinbolikoa emateko, hura baita gizadiari eusteko oinarria (…).

· EKOHERRITARTASUNA. Ekoherritartasuna munduarekiko giza harremanen forma bat da, testuinguruan kokatutako harreman bat, “hemen elkarrekin bizitzeko” kontzeptuan eta beharrean zentratzen dena. Harreman horrek bizi sistemekiko erantzukizun kolektiboa eskatzen du –horien parte baikara–, eta eskumenak behar ditu gizarte eta ekologia gaiei buruz erabakitzeko eta jarduteko dinamika politikoetan modu eraginkorrean sartzeko (…).

· EKOKAPITALISMOA. Ekokapitalismoa eta horren sinonimoa den kapitalismo berdea merkatu libreko ekonomiari buruzko teoria eta praktika bat da. Baliabide naturalak kapitaltzat hartzen dira, eta ingurumenaren babesaren eta iraunkortasunaren mende daude irabaziak. Hala, ikuspegi edo ideologia horren arabera, kapitalak naturan daude, "kapital natural" gisa. Eta, krisi ekosozialeko garaiotan, gobernuek eta instituzio politikoek merkatuan oinarritutako tresnak erabili behar omen dituzte, ingurumen arazoak konpontzeko (…).

· GREENWASHINGA. Bistan denez, ingelesetik hartutako hitza da. Ekologismoaren eremu kritikoek, kontsumitzaileen defentsarako elkarteek eta komunikabideek ere erabiltzen dute, gero eta maizago azken horiek. Ingurumenarekiko irudi arduratsua eman nahi duten enpresei buruz ari direnean, enpresa horiek ingurumenarekin bateraezinak diren praktikak ezkutatzen dituztela salatzeko erabiltzen da. Kalifikatzaile hori erabiltzea enpresa horien zintzotasun korporatiboa gutxiesteko edo, gutxienez, zalantzan jartzeko modu bat da (…).

· KOLAPSOA. Kolapsoa hainbat diziplinatan aztertu den fenomenoa da, hala nola historian, ekologian, ekonomian edo ingeniaritzan. Oro har, kolapsoa sistema baten egitura, antolaketa edo funtzio konplexutasunaren murrizketa zakarra eta esanguratsua da. Kolapso prozesuak finantza merkatuetan edo sistema teknologikoetan gerta daitezke, sistema elektrikoan, esate baterako; baina ekosistemen eta batez ere gizarteen kolapsoaz hitz egiten da. Hala, egonkortasun eta garapen egoerari eusteko ezintasuna eragiten duten barneko eta kanpoko faktoreekin lotzen dira kolapsoak (…).