Irakasleen hautaketarako mekanismoak aztertzen ari da Maialen Oiartzun Irastorza EHUko irakaslea ‘Irakaslerik onenak kalitateko eskolarako: lanbiderako sarbidearen diagnostikoa eta proposamenak euskal eskola publikorako’ izeneko tesian. Laster defendatuko du bere lana, eta horren aurrerapena egin dio Hik Hasiri. Eskolako giza baliabideen kudeaketa eraginkorraz ari da Oiartzun.

Zer da irakasle ona izatea? Zerk egiten gaitu irakasle on? Zerk bereizten du irakasle on bat milaka hautagairen artean? Zertan oinarrituta esan dezakegu hautagai bat bestea baino egokiagoa dela? Galdera horiek gidatuta, irakasle lanbiderako sarbidea eztabaidagai izan da azken bi hamarkadetan. Orain, ordea, bigarren maila batera pasa da Euskal Autonomia Erkidegoko hezkuntza lege berria dela-eta. Beste gai batzuk lehenetsi dira hezkuntza sistema berriari buruzko eztabaidan. Ezin dugu ahaztu, baina, irakasleak direla hezkuntza sistema ororen motorra. Haiek ematen diotela bizia hezkuntza sistemari. Horiek horrela, hasierako galdera horiek eztabaidaren erdigunera ekarri nahiko nituzke berriro ere, eta irakasleen sarbidea zaintzeko beharraz ohartarazi.

Azken urteotako diskurtsoetan irakasleen prestakuntzaren aldeko joera igarri da. Aipatutako hezkuntza-sistema berriaren aurreproiektuaren zirriborroa da horren adibide argia. Horietan, hala ere, irakasleen portaeraren ikuspegi sinple hau antzeman dut: ez dakitelako ez dute egiten, dakitelako egingo dute. Ikerketa enpirikoak erakutsi du, ordea, errealitatea konplexuagoa dela. Izan ere, jakiteak edo irakaskuntzarako gaitasun zehatz batzuk izateak ez du bermatzen irakasleak espero bezala jardungo duenik. Ezagutzaz gain, egiteko nahia (motibazioa) eta egiteko aukerak (antolaketa eta baliabideak) behar-beharrezkoak dira.

Irakaslearen portaeraren ikuspegi konplexu hori da, hain zuzen ere, nire doktorego tesia ardazten duena, sinetsita bainago irakasle lanbiderako sarbide-sistema egokiak hiru elementu hauek izan behar dituela kontuan: ezagutza, motibazioa eta jarduteko aukerak. Hasierako galderetara itzulita, beraz; nola lortu dezakegu irakaskuntzan sartzen diren irakasleak ongi prestatuta egotea, jarduteko motibazioa izatea eta ahalik eta modu profesionalean jokatzeko aukerak izatea? Duela hiru urte hasi nintzen galdera horiek esploratzen eta badirudi iritsi dela ikerlanaren lehenengo ondorioak partekatzeko unea.

Has gaitezen, lehenik eta behin, irakasle lanbiderako sarbidea definitzen. Oro har, sare-publikoko irakasleek egin behar izaten duten hautaketa probarekin (oposizio lehiaketa) lotu izan da, baina sarbidea hori baino gehiago ere bada. Hitzak dioen bezalaxe, sartzeko bidea da sarbidea, hau da, irakaskuntzan sartzeko egin beharreko bidea. Hala, ikerlanean, bide horretan ezartzen diren prozeduren multzo gisa hartu dut sarbidea. Hiru dira bereziki esanguratsuak funtzio publikoko irakasleen kasuan: irakasle kidegoetan sartzeko hautaketa-prozedura, lanpostuen esleipena eta irakasle hasiberrientzako hastapen programak. Azter ditzagun banan-banan.

Hautaketa: irakaskuntza iragartzea 

Hautaketa-prozesuaren funtzioa irakasle-gaiaren portaera iragartzea da, hau da, aurreikustea hautagaiak espero dugun moduan jardungo duen ala ez. Iragarpen hori egiteko, lehenik eta behin, iragarri nahi dugun portaera zein den argi izan behar dugu, hots, ongi identifikatuta eta definituta izan behar dugu zein den egokitzat ematen dugun irakaskuntza eta portaera. Behin hori izanik, portaera horretan irakaslearen zer-nolako ezaugarrik eragiten duten jakin beharko dugu. Portaera egokiaren eta hori lortzeko ebaluatutako ezaugarrien arteko distantzia hori da, hain zuzen ere, indarrean dagoen hautaketa prozeduraren arazoa.

Arazo hori behin baino gehiagotan salatu du hezkuntza komunitateak azken hamarkadetan zehar. Alde batetik, edukia zaharkituta dagoela esan izan da, gaitegiak eguneratzeko beharra aldarrikatuz. Bestetik, beharrezkotzat jotzen dituzten irakaslearen ezaugarriak ez direla ebaluatzen salatu izan da. Egia bada ere, aldarrikapenak aztertzean, arazoaren ertzak ugaritu egin dira. Izan ere, iritzi eta suposizioetatik haratago, ez dugu argi zein diren irakasleriaren ustezko portaera egokian eragiten duten ezaugarri pertsonalak. Hezkuntza eremuan, gainera, ikerketa gutxi egin da gai horri dagokionean. Jakin badakiguna da, ezaugarri kognitiboez gain, izaerak eta balioek ere eragiten dutela norbanakoen portaeran. Azken horiek, balioek, interes handia piztu dute komunitate zientifikoan, eta gero eta gehiago dira balioen eta portaeren arteko harremana aztergai dutenak. Hautaketa prozeduretan ere balioak kontuan hartzen hasi dira, hautagaiaren eta ikastetxearen bateragarritasuna bermatzeko asmoz.

Lanpostuen esleipena: irakasleak lanpostuetara egokitzea 

Lanpostuak esleitzeko prozedura da, zalantzarik gabe, oihartzun gutxien izan duen gaia. Baina, aldi berean, desadostasun handienak sortzen dituen gaia da. Aztertu berri dugun hautaketa-prozesuak irakasle kidegoan sartzeko beharrezkotzat jotzen diren ezaugarriak ziurtatzea du helburu, baina lanpostuen esleipenak hautagai bakoitza zein lanpostutan arituko den erabakitzea du helburu. Desadostasun handiak sortzen ditu prozedura horrek, bai kontuan hartu beharreko elementuei dagokienean, bai egiteko moduari dagokionean. Egun lehiaketa bidez egin ohi da, hau da, hautagaiak merezimendu batzuen arabera sailkatzen dira eta sailkapen horren ordenaren arabera, hautagaiek gustukoen duten lanpostua aukeratu ohi dute. Bigarren prozedura horren arazoa oinarrikoa da, bi uste okerren baitan eraikia baitago.

Alde batetik, irakaslearen aurretiko esperientzia izan ohi da sailkapenerako irizpide nagusienetako bat. Esperientzia hori, gainera, kualifikatu gabea. Pentsatu izan da esperientziak bere horretan hobekuntza dakarrela, baina ikerketak erakutsi du ez dela horrela. Hala izango balitz, esperientzia handiko irakasle guztiak bikainak izango lirateke. Bestetik, lanpostuen esleipenean, lantokiaren eta lanpostuaren berezitasunik ez da kontuan hartzen, irakasle guztiek testuinguru guztietan berdin jokatuko dutela espero baita. Ideia horretan antzeman daiteke, berriro ere, irakaslearen portaerari buruzko ikuspegi sinplea.

Hala, portaeraren ikuspegi konplexuago batetik esan daiteke lanpostuak esleitzeko prozedurak ez duela ziurtatzen irakaslearen eta lantokiaren arteko bateragarritasuna. Hautagaia irakaskuntzan aritzeko egokia izan daitekeen arren, gerta daiteke lantoki horretarako aproposena ez izatea. Dela bertako kultura partekatzen ez duelako, dela testuinguruarekiko atxikimendurik ez duelako.

Aipatutakoa kontuan izanik, irakaslearen eta ikastetxearen arteko bateragarritasuna helburu duen ikuspegia garatzen ari da hezkuntza eremuko ikerketan ere. Beste hainbat eremutan oso garatuta dagoen ikuspegia den arren, hezkuntzan pixkanaka hazten ari den ikuspegia da giza baliabideen kudeaketa estrategikoarena. Ikuspegi horrek, bateragarritasuna lortzeko asmoz, EAEn erabiltzen dugun alderantzizko logika aplikatzen du. Lehenik, ikastetxearen helburuak, misioa eta egiteko moduak definitzen ditu. Ondoren, lanpostuak misio horretan pentsatuta diseinatzen ditu eta, azkenik, lanpostu horietarako (misiorako) egokiena hautatu ohi du. Modu horretan, irakasleak lanpostuetara egokitzen dira, eta ez lanpostuak irakasleetara (ikusi 1. irudia).

Hastapen programak: irakasle hasi berriaren garapena bermatzea 

Aurreko bi prozeduren helburua hautagaien arteko aukeraketa egokia egitea da, hastapen programena, ordea, hautagai horren garapen profesional egokia bermatzea. Hezkuntza komunitate zientifikoan asko garatu den ideia den arren, hezkuntza komunitateak oraindik ez du guztiz barneratu honako ideia hau: irakasleek garapen prozesu iraunkorra dute, eta garapen hori ez da modu automatikoan gertatzen, eginaren eginez. Artikulu osoan zehar aipatu dugun jokabidearen ikuspegi konplexuarekin zerikusia du ideia horrek ere, irakaskuntza ere ekintza konplexu gisa hartzen baitu. Askok baietz uste duten arren, irakaskuntza ez baita ekintza erraza, ez sinplea.

Indarrean dagoen sarbide sisteman, kidegora sartzeko hautaketa proba gainditu duten irakasleek urtebeteko praktikaldia izan ohi dute. Horretan, tutore baten laguntza izatea aurreikusten da. Errealitatean, ordea, laguntza hori emateko oztopoak izaten dituzte, hein handi batean, irakasle hasiberriak eta tutoreak ordutegi eta lan-karga bera izaten dutelako. Horrez gain, eredu hori tramite gisa erabili ohi dela salatu da. Hau da, izan beharko lukeen izaera formatibo eta ebaluatibo eza kritikatu izan da. Arazo horiek konpontze aldera, hainbat proposamen egin dira dagoeneko dagokigun testuinguruan. Esate baterako, oihartzun handia izan duen medikuntzako ereduaren antzeko proposamena (hezkuntzako BAME).

Hala ere, eredu posibleei begira, kontuan hartu behar dugu derrigorrezko hezkuntzan irakaslearen garapen profesionala ez dagoela oso garatua. Unibertsitatean, esate baterako, ikerketa gehiago egin da bertako irakasleen garapenaren gainean, eta bada garapen akademikorako markorik ere. Derrigorrezko hezkuntzan garapen horren mailak zeintzuk diren aztertzeke dago oraindik.

Sarbide ereduaz haratago 

Orain arte azaldutakoa laburbilduz, azpimarratu nahiko nuke sarbidea osatzen duten hiru prozedurek (hautaketa, esleipena eta hastapena) oinarrian dituztela arazoak. Irakaskuntzari buruzko uste okerren edo funtsatu gabeen baitan eraikita baitaude. Horiek egokitzeko ereduak egon badauden arren, ezin dugu ahaztu lehenik eta behin kultura aldaketa bat eman behar dela. Hortaz jabetuta, prozedurak bere horretan aztertzeaz gain, doktorego tesian prozedura horien inplementazioan eragiten duten sinesmenak eta ikuspegiak ere aztertu ditut. Azterlan horren emaitzak aldizkari honetan bertan aurkeztuko ditut aurrerago.