Abenduan beteko dira hogei urte Lourdes Iriondo kantaria hil zela. Ez Dok Amairu taldearen sortzaileetako bat izan zen, bai eta kiderik ezagunena ere kolektiboa osatu zenean. Urteen poderioz, ordea, taldeko beste kide batzuekin alderatuta, lausotuta heldu da gaur egunera haren oroitzapena. Urteurren honek aukera ematen du kantari urnietarraren figura berreskuratzeko eta eskoletan lantzeko.

Gaztetatik hasi zen Lourdes Iriondo musikaren munduan: opera eta kantu ikasketak egin zituen zazpi urtez Donostian; gitarra ere ikasi zuen, eta, ordurako, kantuak egiten hasia zen. 1964an atera zen publiko aurrera lehenengoz, Andoaingo ikastolaren aldeko jaialdian. Berehala nabarmendu zen: 1965etik 1967ra bitartean, emanaldi ugari egin, eta bere lehenengo bi diskoak argitaratu zituen, garai hartan jaso zuen zentsurari eta zaurgarritasunari aurre eginda, euskaraz kantatzea erresistentziazko ekintza politikoa baitzen garai hartan.

1966an, beste hainbat abeslari eta idazlerekin batera, Ez Dok Amairu taldea eratu zuen. Frankismoaren zurruntasuna gaindituta, euskal kulturaren berpizkundea abiarazi zuen mugimendua izan zen. Mikel Laboa, Benito Lertxundi, Xabier Lete eta beste hainbat izen ezagun batu ziren mugimendu abangoardista horretara, baina Lourdes Iriondo izan zen emakume bakarra lehen lerroan. Hauxe adierazi zuen Jose Angel Irigarai idazle eta taldeko partaideak Zai zoi bele dokumentalean: “Ez Dok Amairu euskal kulturaren berpizkundearen motorra izan zen, eta Lourdes Iriondok, bere ahotsarekin eta ausardiarekin, ezinbesteko indarra gehitu zion. Hark erakutsi zigun emakumeak ere kultur mugimendu baten lehen lerrora irits zitezkeela”. Haren zenbait kantuk, hala nola Ez Gaude Konforme, Festa Bukatzean, Nere Herria edo Loa loa kantuek, belaunaldi oso baten sentimenduak islatu zituzten. Frankismo garaiko giro gogorrean, emakume gazte batek euskaraz kantatzea eta, gainera, kantagintza herrikoi eta abangoardista baterako ahotsa jartzea ekintza politikoa zen. Horregatik, artista bat izateaz gain, erresistentziaren eta itxaropenaren ikur bihurtu zen Lourdes Iriondo.

Joxemari Iriondok, Lourdesen lehengusu txiki eta kazetariak, “Lourdes kemen eta nortasun handiko emakumea” zela gogoratzen du Ahotsak.eus atarian. Halaber, agertokietatik harago ere nabarmentzea lortu zuen Iriondok. Buru-belarri aritu zen Ez Dok Amairu taldearen kudeaketa lanetan, emanaldiak eta antolakuntza bere gain hartuz. Lourdesek, beraz, taldearen antolaketa eta lidergo lanetan ere ezinbesteko zutabea izan zela erakutsi zuen.

1978ra arte, hainbat disko eta haurrentzako kantu sortu zituen Iriondok, eta urte hartan eskaini zuen bere azken emanaldia, osasun arazoek eta kulturgintzako aldaketek eraginda. Ordutik aurrera, literaturan, antzerkian eta haur hezkuntzan garatu zuen batez ere bere jarduna, hainbat liburu eta ipuin argitaratuz. 2005eko abenduaren 27an zendu zen Iriondo, eta Urnietako herritarrek eta gertukoek beti izan dute oroimenean ordutik. Aldiz, Euskal Herriko iruditeria kolektiboan, itzalean geratu da askotan Lurdes. Batetik, Ez Dok Amairu taldeko gainerako kideak gizonak zirelako eta hedabideetan gehiago agertu direlako; bestetik, emakume sortzaile baten lana ez zelako behar bezala aitortzen askotan. Lourdes Iriondo, isilarazitako ahotsa liburuan Jon Martin Etxebeste ikerlariak aipatzen duenez, “Iriondok gainditu egin zituen bere garaiko patriarkatuaren mugak, baina ezin izan ditu historiaren oztopoak gainditu; hizkuntzaren eta kulturaren alde egin zuen borroka lausotu egin du denborak”.

Iriondoren figura eskolara ekarriz

Baliabide ugari daude Lourdes Iriondoren bizitza eta lanak ikasgeletan lantzeko. Haren abestiak oraindik ere eskuragarri daude hainbat grabaziotan eta plataformatan; Zai zoi bele dokumentalak Ez Dok Amairu mugimenduaren garrantzia azaltzen laguntzeko balio dezake. Horiez gain, hedabideek eta euskal kulturaren inguruko web orrialdeek Iriondoren ibilbideari buruzko artikulu ugari argitaratu dituzte. Material horiek ikasgeletan erabiltzeak Lourdes Iriondo ezagutzeko aukera emango du, haren kantuek frankismo garaian izan zuten indarraz eta esanahiaz kontzientziatzeko eta euskal kulturaren historian utzitako aztarna balioan jartzeko.

Lourdes Iriondo gogorarazteko

Beste euskal artista batzuekin alderatuta Iriondoren omenezko ekitaldi gutxiago egin badira ere, haren bizitza eta ibilbide artistikoa gogoratu eta goraipatzeko hainbat ekintza egin dira azken bi hamarkadetan. Urnietan, esaterako, haren izena daraman kaleaz gain, José Ramón Anda eskultoreak 2007. urtean egindako monolitoa ikus daiteke. Eskultura brontzezkoa da, giza tamainakoa eta estilo modernokoa, eta Iriondoren figura eta haren ekarpena oroitzeko hiriak duen borondatea adierazten du.